آشنایی با نخود رقم آزاد و راهنمای کشت موفق آن در اراضی دیم

تثبیت ازت اتمسفری در خاک توسط ریشه نخود که موجب حاصل خیزی خاک جهت زراعت بعدی می گردد و همچنین به دلیل پروتیین زیاد دانه نخود، از این محصول در بیشتر غذاهای مردم بویژه گروه کم درآمد استفاده می شود؛ از این رو نخود با میانگین ۶۶۷ هزار و ۷۶۰ هکتار در کشور، سومین محصول از نظر سطح زیر کشت پس از گندم و جو محسوب می شود.

۹۵ درصد از کشت نخود در ایران به صورت دیم انجام می شود. استانهای کرمانشاه و لرستان به ترتیب با میانگین ۱۵۷ هزار و ۱۶۲ و ۱۲۰ هزار و ۲۱۴ هکتار، رتبه اول و دوم از نظر سطح زیر کشت نخود در کشور دارند. میانگین عملکرد جهانی نخود ۸۲۰ کیلوگرم است و ترکیه با تولید ۹۵۰ کیلوگرم در هکتار بالاترین عملکرد را داراست. ایران با تولید ۳۸۵ کیلوگرم در هکتار کمترین تولید در واحد سطح را دارد.

عوامل مختلفی در پایین بودن عملکرد نخود در ایران موثرند که از میان آنها می توان به تنش خشکی آخر فصل، ظرفیت پایین عملکرد و حساسیت به بیماری برق زدگی ارقام بومی اشاره کرد.

به دلیل همبستگی منفی بین دانه درشتی و عملکرد بالا و اینکه غالبا ارقام دانه درشت به بیماری برق زدگی حساس هستند، تاکنون رقم پر محصولی که دانه درشت باشد و به بیماری برق زدگی مقاوم باشد معرفی نشده است که خوشبختانه رقم آزاد ضمن پرمحصولی نسبت به ارقام محلی، هاشم و آرمان به بیماری برق زدگی مقاوم و دانه درشت می باشد.

ظرفیت عملکرد نخود آزاد

میانگین عملکرد این رقم در آزمایش های انجام شده برابر یک هزار و ۴۰۳ کیلوگرم در هکتار بوده است که ۴۲ درصد نسبت به ارقام شاهد بیشتر است.

یکی از خصوصیات بارز این رقم علاوه بر پرمحصولی نسبت به ارقام شاهد محلی (۴۲درصد)، هاشم (۱۴ درصد) و آرمان (۱۳ درصد)، تحمل در برابر بیماری برق زدگی، تیپ بوته ایستاده و صفت دانه درشتی است که این خصوصیت ها موجب تمایز آن نسبت به سایر ارقام معرفی شده به لحاظ بازار پسندی بالای آن می باشد.

مشخصات زراعی نخود آزاد

متوسط ارتفاع رقم آزاد در کرمانشاه، لرستان، ایلام و گنبد و گچساران طی سال های بررسی ۴۷ سانتی متر بوده در مناطقی مانند کرمانشاه که پس از کشت، تعداد روزهای با دمای زیر صفر بیش از ۹۰ روز است، بوته ها کمترین ارتفاع بوته را دارد ولی در مناطقی مانند ایلام، گچساران، گرگان و گنبد به دلیل تعداد روزهای کمتر زیر صفر، در مرحله رویشی این رقم، ارتفاع بوته آن تا ۷۸ سانتی متر افزایش می یابد. این رقم زودرس تر از رقم هاشم و آرمان می باشد. تعداد شاخه جانبی این رقم در مقایسه با رقم هاشم و آرمان بیشتر است (شکل ۱).

شکل ۱٫ مرحله گل دهی رقم نخود آزاد در مزرعه کشاورز در استان ایلام

کیفیت رقم آزاد

دانه رقم نخود آزاد به رنگ کرم مایل به قهوه ای روشن است و همانند ارقام محلی از زودپز است و میزان پروتئین آن ۲۱/۵ درصد و وزن ۱۰۰ دانه اش بین ۳۴ تا ۴۲ گرم متغیر می باشد.

شکل ۲. مقایسه اندازه بذر رقم آزاد در مقایسه با سایر ارقام

مقاومت به بیماری

ارزیابی این رقم در طی ۱۰ سال در شرایط مزرعه و در شرایط مه پاشی در ایستگاه های تحقیقاتی و مزارع کشاورزان در استان های گلستان، کرمانشاه، ایلام و کهگیلویه و بویراحمد و همچنین در شرایط آلودگی مصنوعی در گلخانه در ورامین نشان داد که این رقم نسبت به بیماری برق زدگی متحمل است (شکل ۳).

شکل ۳. مقاومت رقم آزاد به بیماری برق زدگی در مقایسه با حساسیت رقم نخود محلی (ایستگاه سرارود)

مناطق کشت نخود آزاد

این رقم برای مناطق معتدل سرد، معتدل و نیمه گرمسیری کشور از جمله استان های کرمانشاه، لرستان، ایلام، گلستان، مغان و شهرستان گچساران برای کشت پاییزه توصیه می گردد.